Κυριακή, 20 Δεκεμβρίου 2015

Ζακυνθινή Χριστουγεννιάτικη Κουλούρα



«Στη Ζάκυθο, βλέπετε, όπου είχα μεγαλώσει, την παραμονή των Χριστουγέννων το βράδυ, κόβουν με πομπή κάποια κουλούρα. Αντιστοιχεί με τη βασιλόπιτα που κόβουν εδώ την Πρωτοχρονιά -κομμάτι ονομαστικό για τον καθένα, φλουρί για τον τυχερό, και καθεξής, -αλλά δε μοιάζει και καθόλου. Άλλη πάστα, άλλη ζύμη, άλλη όψη, άλλη γεύση, άλλη μυρωδιά (…)» 

Γρ. Ξενόπουλος, Κάποια Χριστούγεννα, Αθήνα 26 Δεκεμβρίου 1925

Το κόψιμο της «χριστοπαραμονιάτικης κουλούρας» παραμένει στο μυαλό μου ως η πιο όμορφη χριστουγεννιάτικη ανάμνηση από τα παιδικά μου χρόνια, όχι μόνο για την τελετουργία της, αλλά πάνω από όλα για την οικογενειακή συνάθροιση που την συνοδεύει. Ποτέ δεν κόβεται πριν τις 7 το απόγευμα και φυσικά ποτέ πριν μαζευτεί όλη η οικογένεια στο σπίτι.

Ένα παμπάλαιο έθιμο που οι ρίζες του χάνονται στους αιώνες τελείται κάθε χρόνο παραμονή Χριστουγέννων σε κάθε σπίτι της Ζακύνθου. Στη Ζάκυνθο άλλωστε τα Χριστούγεννα γιορτάζονται πάντα εντονότερα από την Πρωτοχρονιά εν αντιθέσει με την υπόλοιπη Ελλάδα, ίσως λόγω των δυτικών επιρροών της. Λίγες ώρες λοιπόν πριν τη γέννηση του Χριστού σε ένα τραπέζι λιτό, λόγω της νηστείας των προηγούμενων ημερών με το κόκκινο καρό τραπεζομάντηλο στρωμένο και τα πιάτα σε αναμονή, πραγματοποιείται η ομορφότερη ιεροτελεστία των ημερών.

Βέβαια για την νοικοκυρά του σπιτιού η δουλειά έχει ξεκινήσει αρκετές ώρες πριν, με το ζύμωμα της κουλούρας. Μέσα σε μια ξύλινη σκάφη αναμειγνύονται αλεύρι ψιλοκοσκινισμένο μαζί με λάδι, κρασί και πολλά αρωματικά βότανα, καρύδια, σταφίδα και όλα αυτά αφού ζυμωθούν μας δίνουν το γευστικότερο ψωμί του κόσμου, τη μυρωδάτη κουλούρα. Η συνταγή ελάχιστα διαφέρει από νοικοκυριό σε νοικοκυριό, ωστόσο της μάνας μου στο μυαλό και στην καρδιά μου είναι πάντα η καλύτερη. Μόλις μπουν οι τελευταίες πινελιές θα τοποθετηθούν τέσσερα καρύδια στα σημεία του σταυρού και θα πασπαλιστεί με σουσάμι. Φυσικά δεν παραλείπεται ποτέ το «ηύρεμα», το φλουρί το οποίο θα τύχει στον ευνοημένο της νέας χρονιάς. Ακολουθεί ψήσιμο είτε σε ξυλόφουρνο, είτε για εμάς που δεν διαθέτουμε στην ηλεκτρική μας κουζίνα.

Μόλις λοιπόν μαζευτούμε όλοι και φτάσει το βράδυ έρχεται η ώρα για το κόψιμο της κουλούρας. Στην κατσαρόλα έχει ήδη βράσει το μπρόκολο ή αλλιώς μπροκολίνα το οποίο σερβίρεται με λεμόνι, ελιές και κρεμμύδι. Ακόμη και αν η έντονη μυρωδιά του μια αναστάτωση την προκαλεί, παραμονή Χριστουγέννων δίχως μπροκολίνα βραστή δε νοείται.

Δίπλα από την αναμμένη εστία του σπιτιού βρίσκονται τοποθετημένα με θρησκευτική ευλάβεια το ποτήρι με το λάδι και το κρασί και η εικόνα της Παναγίας με τον μικρό Χριστό. Εκεί ο πατέρας κρατώντας την κουλούρα μας καλεί να συμμετέχουμε στο δρώμενο. Αφού ακουμπήσουμε όλοι τα χέρια μας πάνω της, εκείνος τη σταυρώνει τρεις φορές με ένα ματσάκι από φύλλα πορτοκαλιάς και χύνει πάνω της  το λαδόκρασο, ψάλλοντας το γνωστό απολυτίκιο «Η Γέννησις σου Χριστέ...», καλώντας μας να ψάλλουμε μαζί του. Πάντα θυμάμαι να γελώ σ’ αυτό το σημείο κοιτώντας επίσης τα αδέλφια μου που αντιμετώπιζαν με την ίδια ελαφρότητα τη στιγμή. Πόση αφέλεια -για τον πατέρα μου ίσως και προσβολή- που όμως και αυτή φαντάζει τόσο αθώα στην ανάμνησή μου.

Μόλις η ιεροτελεστία τελειώσει ο αδελφός μου με το τουφέκι του πυροβολεί στον αέρα όπως επιτάσσει το έθιμο. Τα «σμπάρα» συμβολίζουν την χαρμόσυνη είδηση ότι στο σπίτι αυτό γεννήθηκε ήδη ο Χριστός. Η κουλούρα επιστρέφει στο τραπέζι κι εκεί η πάντα συγκινημένη μάνα αρχίζει να κόβει τα κομμάτια. Το πρώτο ανήκει στον Χριστό, το δεύτερο στον φτωχό, το τρίτο στο σπίτι και μετά στα μέλη της οικογένειας στα οποία διανέμεται κατά σειρά ηλικίας. Ένα για κάθε γονιό, για τα αδέλφια μου -και έχω και μπόλικα-, ένα για μένα, για τους γαμπρούς, τις νύφες και τα αγαπημένα μου ανίψια. Και κάθε χρόνο θυμάμαι το κομμάτι της νόννας μου, πριν ακόμα φύγει.

Στη συνέχεια αρχίζει το κυνήγι του φλουριού. Σπάνια αξιοκρατικά δοσμένο, καθώς πάντα υπάρχει ένα μικρό παιδί στο σπίτι που η λαχτάρα του υπερνικά το θέλω το δικό μας. Ύστερα και από αυτήν τη διαδικασία ακολουθεί το δείπνο και οι οινοποσίες. Κόκκινο κρασί ζακυνθινό για να ευφρανθεί η καρδιά, βραστό μπρόκολο και κουλούρα ζεστή και ολόφρεσκια. Όλα νηστίσιμα καθώς τα Χριστούγεννα ακόμη δεν έφθασαν.

Η παραμονή των Χριστουγέννων συμβολίζει πολλά για τους Ζακυνθινούς που διατήρησαν την ορθόδοξη πίστη τους παρά το γεγονός ότι συνυπήρξαν με καθολικούς δυτικοχριστιανούς μέσα στους αιώνες. Η επόμενη μέρα, εκείνη των Χριστουγέννων, μόλις επιστρέψουμε από την εκκλησία, θα γιορταστεί στο τραπέζι με ζεστό αυγολέμονο και γαλοπούλα βραστή όπως επιτάσσει το έθιμο και φυσικά με τη συνοδεία της «παραμονιάτικης κουλούρας».


Χρόνια Πολλά!